Hér að neðan er ávarp forstöðumanns, Örlygs Kristfinnssonar, við setningu málþings um bátavernd sem fram fór á Jónsmessuhátíð Síldarminjasafnsins 26. júlí 2010
Án skipa hefði Ísland aldrei byggst. Landnámið var því háð árþúsunda þekkingu á bátasmíði og reynslu manna að nýta sér höfin og náttúruöflin til ferðalaga.
Í framhaldi af því tók við 1100 ára lífsbarátta okkar við kröpp kjör þar sem hafið gaf og tók. Án kunnáttu okkar til smíða og siglinga hefði þjóðin tæplega lifað af. Með reynslunni þróaðist tækni og færni og í hverjum firði, í hverri vík og byggðri eyju voru skipasmiðir sem skópu skipum sínum sérstök einkenni og lag. Við tölum um Engeyjarlagið, Breiðafjarðarlagið, Eyjafjarðarlagið og svo farnmvegis. Svo rann upp sá tími að ekki var lengur þörf fyrir þessa verkkunnáttu og hina laglegu báta feðra okkar. Í stað rekaviðar var komið stál og gerfiefni sem orsaka það að báta- og skipasmiðirnir, hver á fætur öðrum, taka þessa mörg þúsund ára kunnáttu og listfengi með sér í gröfina. Og eftir er skilið tóm sem er að margra mati óbærilegt. Þetta er nánast eins og að þjóðin væri að glata færni sinni til að draga til stafs. Það sem hélt lífi í henni um kaldar og myrkar aldir var tungan, árin og orfið. Með öðrum orðum list- og verkmenningin.
Og þetta er sameiginleg reynsla margra vestrænna ríkja. Þekking á trébátasmíði hefur nær glatast við tæknibyltingu í skipasmíði á síðustu áratugum. Flestar þessara þjóða hafa með sérstöku átaki og oft í samvinnu hver við aðra endurheimt þessa gömlu verkmenningu. Og að sumu leyti getur verið mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að geta lært af þeim sem lengra eru komnir.
Með málþinginu vill Síldarminjasafnið leggja sitt af mörkum til að tengsl náist milli þeirra sem málið varða á Íslandi, frumkvöðla í endurheimt gamallar þekkingar, framtakssamra safna og allra áhugamanna. Í samvinnu getum við hafið þjóðarátak um vernd og viðhald þessarar verkmenningar. Samvinna í þessum efnum er vænlegri en samkeppni og allir áhugamenn eiga að leggjast á eina ár um að hlúa að hinni gömlu iðju í öllum landshlutum. Í þeim efnum getur Samband íslenskra sjóminjasafna haft stórt hlutverk og því á það hlut að máli hér í dag.
Málþingið er liður í samstarfi Síldarminjasafnsins og Skipaverndarstöð Norður Noregs í Gratangen. Fyrir þremur árum lögðum við Sverre Nordmö á ráðin um þriggja áfanga samvinnuverkefni. Smíðanámskeið sitt í hvoru landi og loks fund hér á Siglufirði til að gera upp málin. Þegar að þessum fundi dró þótti okkur hér á safninu þetta vera gott tilefni til að bjóða ykkur til viðræðna um þessi mál í víðu samhengi. Lengi vel gátum við talað um að auk Björns Lillevoll bátasmiðs og góðs vinar og Eiríks Þorlákssonar í menntamálaráðuneytinu yrði hér samankomið landsliðið í smíði trébáta og áhugamanna um þau mál. Heldur hefur kvarnast úr þeim ágæta hópi nú á síðustu dögum eins og fundarstjóri mun gera grein fyrir.
Það sem rekur okkur á Síldarminjasfninu áfram í þessum efnum að huga að gamalli verkmenningu er brýn þörf okkar á hæfum smiðum til viðgerða og nýsmíði. Og án þess að fjölyrða það neitt frekar þá tel ég það skyldu safna að leggja áherslu á varðveislu verkkunnáttu ekki síður en gamalla gripa. Í samræmi við síldarsöguna og sögu Siglufjarðar er það skylda okkar að efla þennan þátt og koma helst gamla slippnum okkar aftur í eðlilega notkun.
Góðir frummælendur og aðrir gestir. Ég býð ykkur öll hjartanlega velkomin til fundar.
Eftirtaldir fluttu erindi á málþinginu og hægt er að sjá þeirra innlegg í umræðuna með því að stiðja á viðkomandi fyrirlesara. Auk þeirra kom Hjalti Hafþórsson sem fulltrúi Reykhólahópsins og kynnti starf þeirra fyrir vestan.
- Ágúst Ólafur Georgsson, fagstjóri þjóðháttasafns
á Þjóðminjasafni Íslands
- Björn Lillevoll, starfsmaður Bátaverndarmiðstöðvar Norður
Noregs
- Eiríkur Þorláksson, fulltrúi
Menntamálaráðuneytis
- Haraldur Ingi Haraldsson, forstöðumaður Gása í Eyjafirði
- Jón Sigurpálsson, forstöðumaður Byggðasafns Vestfjarða
á Ísafirði
- Sigurbjörg Árndadóttir, formaður Íslenska vitafélagsins og verkefnisstjóri Fishernets
